Τρίτη, 15 Φεβρουαρίου 2011

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ ΜΕΣΣΑΠΙΟΥ ΚΑΙ ΑΣΩΠΟΥ

Με αφορμή τον τοξικό εφιάλτη που ζουν σήμερα από κοινού τα Οινόφυτα της Βοιωτίας και η Μεσσαπία της Εύβοιας, θα αναφερθώ και σε μιαν άλλη, κάθε άλλο παρά εφιαλτική σχέση, η οποία αφορά σε μια διπλή και ευρέως άγνωστη συγγένεια που συνέδεε ανέκαθεν τα ποτάμια τους, τον Ασωπό και τον Μεσσάπιο αντίστοιχα.

Σύμφωνα με τη μυθολογία, τόσο ο Ασωπός όσο και ο Μεσσάπιος έλκουν την καταγωγή τους από τον Ποσειδώνα, ο μεν πρώτος άμεσα ως γιος του (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη, ΙΙΙ.156), ο δε δεύτερος έμμεσα, λόγω του ότι κατάγεται από τον Μέσσαπο, ο οποίος και αναφέρεται ως γιος του θεού των υδάτων (Vergilius, Aeneis, VII.691-2).

Πέραν όμως της "εξ αίματος" συγγένειας των δύο ποταμών, υφίσταται και ετυμολογική συγγένεια των ονομάτων τους, καθότι αμφότερα περιέχουν ως δεύτερο συνθετικό την Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή ρίζα απ- (*ap-), η οποία σημαίνει γενικώς το νερό και κατ' εξοχήν το νερό ποταμού και τον ίδιο τον ποταμό.

Η παρουσία της ρίζας απ- στον Μεσσάπιο, θα λέγαμε είναι μάλλον εμφανής, αλλά στον Ασωπό είναι αρκετά δυσδιάκριτη, ίσως και λόγω της… ιλύος εν προκειμένω, της λάσπης του δηλαδή, που φαίνεται τον χαρακτήριζε εξ αρχαιοτάτων χρόνων.

Το ουσιαστικό άσις (η), που είναι το πρώτο συνθετικό του Ασωπού, την ιλύν δηλώνει ακριβώς, την πολύ ψιλή, λασπώδη άμμο, η οποία βεβαίως ουδεμία σχέση έχει με τη βιομηχανική τοξική λάσπη των ημερών μας. Συνεπώς, το όνομά του σημαίνει κυριολεκτικά τον αμμώδη, λασπώδη ποταμό ή άλλως τον λασποπόταμο.

Σημειωτέον ότι τη ρίζα απ- τοποθετεί με βεβαιότητα στη θέση του δεύτερου συνθετικού του ονόματος Ασωπός και ο κορυφαίος ινδοευρωπαϊστής γλωσσολόγος Julius Pokorny (Indogermanishes Etymologishes Woerterbuch, Bern, 1959), πλην όμως εν Ελλάδι επικρατεί - άγνωστο από πότε - η εσφαλμένη άποψη ότι β' συνθετικό του ονόματος είναι το ουσιαστικό "όψις" και κατ' άλλους "ωψ", οπότε και αποδίδονται στο όνομα, με ικανή δόση αυθαιρεσίας, σημασίες όπως "σκοτεινοπρόσωπος", "σκουρόχρωμος" κλπ, οι οποίες αντιστοιχούν για την ακρίβεια στο επίθετο μελανωπός παρά στο ουσιαστικό Ασωπός.

Από την άλλη πλευρά, το ποταμωνύμιο Μεσσάπιος, με πρώτο συνθετικό το επίθετο μέσ[σ]ος και δεύτερο τη ρίζα απ-, ονομάζει γενικότερα τον ανήκοντα στη Μεσσαπία ποταμό και παράγεται από το όνομα Μέσσαπος, το οποίο σημαίνει τον ποταμό που ρέει εν τω μέσω, τον μεσοπόταμο απλούστερα, οπότε ανάλογη είναι και η σημασία του Μεσσάπιου.

Βεβαίως, η ρίζα απ- απαντάται και σε άλλα ποταμωνύμια, τόσο της Ελληνικής όσο και των άλλων Ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Είναι δε άλλοτε ευδιάκριτη, όπως στην περίπτωση του Μεσσάπιου ή του Απιδανού, κι άλλοτε όχι, όπως στην περίπτωση του Ασωπού και του Ινωπού (ινόω+απ).

________________________

Εκείνο, όμως, που έχει πολύ βαθύτερη σημασία, είναι ότι ούτως ή άλλως μια ιερή συγγένεια υφίσταται μεταξύ όλων ανεξαιρέτως των ποταμών, όλων των υδάτων και των τόπων της Γης μας, όπως κι αν ονομάζονται. Και πόσο καιρό, άραγε, θα χρειαστούμε ακόμη, για να εννοήσουμε επιτέλους τούτη την απλούστατη αλήθεια, ότι δηλαδή τα πάντα φέρουν εκ καταβολής μέσα τους μια ρίζα κοινή και ακατάλυτη, αποτελώντας το απέραντο και αδιάσπαστο Εν της ζωής, κι όταν πληγώνεται και πονάει σαν τώρα ένα ποτάμι ή ένας τόπος, πληγώνονται και πονούν μαζί όλα τα ποτάμια κι όλοι οι τόποι του Κόσμου! Κοινή γαρ η τύχη, και το μέλλον… όπως μας αξίζει!
Δημήτρης Μπαρσάκης

Το κείμενο και οι εικόνες αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία
και δεν επιτρέπεται η άνευ γραπτής άδειας αναδημοσίευση.