Τετάρτη, 5 Οκτωβρίου 2011

Η ΔΗΜΟΦΙΛΗΣ ΠΑΡΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ "ΜΕΣΣΑΠΙΟΣ"


Στον Δήμο Μεσσαπίων (νυν Διρφύων-Μεσσαπίων), οι πάντες έχουν υιοθετήσει μια λαϊκή ετυμολογική ερμηνεία του ονόματος "Μεσσάπιος" την οποία είχε δημοσιεύσει ο Λ. Παπακωνσταντίνου πριν από τέσσερις δεκαετίες. Σήμερα ίδιαίτερα, με τη συνδρομή του διαδικτύου, η εν λόγω ερμηνεία έχει καταστεί δόγμα (σε τοπικό επίπεδο πάντα) και αναπαράγεται αβασάνιστα με κάθε πρόσφορο τρόπο.
Σχετικά με τη συγκεκριμένη ερμηνεία και προς αποκατάσταση των πραγμάτων μια ώρα αρχύτερα, παραθέτω ένα μικρό απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο μου "Στα ίχνη των Μεσσαπίων":
 
"Συναντάμε πλήθος λέξεων οι οποίες περιέχουν το μόρφημα απ- (ap-), χωρίς όμως τούτο να ταυτίζεται απαραίτητα με τη ρίζα *ap-(2). Για παράδειγμα, λέξεις όπως οι της ελληνικής άπιος (=αχλαδιά), άπιον (=αχλάδι), από, άπιος, -α, -ον (=μεμεκρυσμένος), Απόλλων, άπτω (= εγγίζω, ψαύω, πιάνω, προσαρμόζω, ανάβω), ή οι λατινικές apis (=μέλισσα), apium (=σέλινο), aper (= κάπρος), apiatus, -a, -um (= στικτός), apud (= προς, πλησίον), apto (= επιθέτω, προσαρμόζω) κ.ά., παρά την κατά το απ- (ap-) του θέματός τους ομοιότητα, δεν έχουν ετυμολογική συγγένεια με τα ονόματα της εξεταζόμενης οικογένειας και ευνοήτως, θα ήταν αβάσιμος ο όποιος ερμηνευτικός συσχετισμός μεταξύ τους.

Επί τη ευκαιρία, θα αναφερθώ σε μια χαρακτηριστκή περίπτωση παρετυμολογικής ερμηνείας, η οποία αφορά στο όνομα του ποταμού Μεσσαπίου της Κεντρικής Ευβοίας. Ακριβώς λόγω της απλής, εξωτερικής ομοιότητας κατά το απ-, ο ευβοέας ερευνητής Λ. Παπακωνσταντίνου υποστηρίζει ότι β΄ συνθετικό του ποταμωνυμίου είναι το ρήμα άπτω, με τη σημασία πιάνω (βλ. Λεωνίδας Παπακωνσταντίνου, Η Ευβοϊκή Μεσσαπία, Αθήνα 1972, σ. 29). Δεν είναι όμως δυνατό να ευσταθεί η συγκεκριμένη ερμηνεία, διότι το ρήμα άπτω παράγεται από τη ρίζα *ap-(1) (βλ. Julius Pokorny, Indogermanishes Etymologishes Wörterbuch, Bern 1959, σ. 50-51˙ Gerhard Köbler, Indogermanisches Wörterbuch, 2006, http://www.koeblergerhard.de/idgwbhin.html), στην οποία αντιστοιχεί καταρχήν το θέμα αφ- του ρήματος αφάω (= εγγίζω, ψαύω) της ελληνικής˙ εκ τούτου δε του ρήματος, με την προσθήκη του προσφύματος <τ> στο αφ- και την ευφωνική τροπή του <φ> σε <π>, προέκυψε το θέμα απτ- του άπτω (άφ-τ-ω > άπτω). Άλλωστε, ο καθένας μπορεί να παρατηρήσει ότι όλων των ομορρίζων, συνθέτων και παραγώγων του άπτω, ο χαρακτήρας του θέματος είναι <φ> (π.χ. αφ-ή, συν-άφ-εια, συν-αφ-ής), ασχέτως εάν το <φ> μπορεί να εμφανίζεται ως <ψ> (κατόπιν συγχώνευσης με το πρόσφυμα <σ>, π.χ. αφ-σ-ίς > αψίς, χειρ-αφ-σ-ία > χειραψία), ή ως <π> προ του <τ> (π.χ. αφ-τός > απτός) ή ως <μ> προ του <μ> (π.χ. άφ-μα > άμμα). Με απλά λόγια δε, εάν β΄συνθετικό του ονόματος ήταν το άπτω, τότε ο ποταμός θα έπρεπε να λέγεται Μεσσάφιος και όχι Μεσσάπιος".


2 σχόλια:

Ana Tapadas είπε...

Sou fascinada pelo helenismo e adoro o teu blogue! (como gosto da Grécia e da cultura grega)

Aguardamos o teu próximo livro.

Beijo

Δημητρης Μπαρσακης είπε...

Να είσαι πάντα καλά! Είναι πολύ συγκινητικη η ευγένεια και το ενδιαφέρον σου, που ξεπερνά και το μεγάλο πρόβλημα της γλώσσας!
Μου αρέσει ιδιαίτερα η ζωγραφική που συνοδεύει τα όμορφα κείμενά σου στο blog σου... και συγχώρεσέ με που δεν καταφέρνω να είμαι τόσο συνεπής όσο εσύ.
Πολλά φιλιά σε εσένα και στην Πορτογαλία!